Xã Ia Le (tỉnh Gia Lai) từng là một vùng nông nghiệp phụ thuộc nặng nề vào cây hồ tiêu. Tuy nhiên, trước những biến động về giá cả và dịch bệnh, nông dân tại đây đã có một cuộc “chuyển mình” mạnh mẽ, từ mô hình độc canh sang đa dạng hóa cây trồng, hướng tới một nền sản xuất ổn định và bền vững hơn. Sự thay đổi này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn góp phần nâng cao thu nhập và đời sống cho người dân địa phương.
Phá Vỡ Thế Độc Canh Hồ Tiêu: Bài Học Từ Khó Khăn
Giai đoạn 2017-2020 là một thử thách lớn đối với nông dân Ia Le khi giá hồ tiêu giảm sâu kỷ lục, cộng thêm dịch bệnh hoành hành trên diện rộng. Hàng loạt vườn tiêu bị mất trắng, đẩy nhiều hộ gia đình vào cảnh khó khăn chồng chất. Thực trạng này buộc người dân phải tìm kiếm những hướng đi mới, linh hoạt hơn để duy trì sinh kế.
Các loại cây ngắn ngày như khoai môn, đậu đỗ, bắp, và mì đã được đưa vào sản xuất thử nghiệm. Trong số đó, khoai môn nhanh chóng nổi lên như một “cứu cánh” hiệu quả. Ông Trần Văn Ánh (thôn Phú Bình) chia sẻ, khoai môn là cây trồng truyền thống, phù hợp với thổ nhưỡng địa phương, dễ trồng và có chu kỳ thu hoạch ngắn (5-6 tháng). Khi hồ tiêu thất bát, gia đình ông đã mạnh dạn chuyển đổi 1 ha đất trồng tiêu sang khoai môn.
Chi phí đầu tư cho 1 ha khoai môn khoảng 100 triệu đồng (giống, phân bón, hệ thống tưới). Với năng suất trung bình 20-25 tấn/ha và giá bán ổn định từ 20.000 đồng/kg, nông dân có thể thu về lợi nhuận khoảng 100 triệu đồng/ha sau khi trừ chi phí. Dù hiệu quả kinh tế không bằng thời kỳ đỉnh cao của hồ tiêu, nhưng khoai môn mang lại sự ổn định, dễ tiêu thụ và ít rủi ro hơn nhiều.
Phát Triển Các Mô Hình Mới: Dâu Nuôi Tằm và Trồng Xen Canh
Không chỉ dừng lại ở khoai môn, nhiều hộ dân Ia Le còn mạnh dạn thử nghiệm mô hình trồng dâu nuôi tằm. Ông Trần Bá Chiến (thôn Phú Bình) là một trong những người tiên phong. Năm 2018, khi hồ tiêu không còn hiệu quả, ông chuyển sang trồng dâu nuôi tằm và đến năm 2019, ông cùng 22 thành viên khác đã thành lập Nông hội trồng dâu nuôi tằm.
Hiện tại, gia đình ông Chiến trồng 2 ha dâu, cho lợi nhuận khoảng 30 triệu đồng/tháng. Nhờ áp dụng kỹ thuật mới và có doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, chu kỳ nuôi tằm được rút ngắn chỉ còn 15-17 ngày cho mỗi lứa, mang lại lợi nhuận hàng trăm triệu đồng mỗi năm.
Bên cạnh đó, các mô hình trồng xen canh cũng đang được nhân rộng. Nông dân Ia Le đã tận dụng diện tích đất sẵn có để trồng xen sầu riêng, vải, và cây dược liệu trong các vườn cà phê, hồ tiêu. Cách làm này giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất, tăng hiệu quả kinh tế và đặc biệt là phân tán rủi ro khi thị trường nông sản biến động. Khi một loại cây gặp khó khăn, các loại cây khác vẫn có thể đảm bảo nguồn thu nhập, giữ vững kinh tế hộ gia đình.
Hướng Tới Nông Nghiệp Bền Vững và Phát Triển Chuỗi Giá Trị
Theo UBND xã Ia Le, tổng diện tích gieo trồng hàng năm của xã hiện khoảng 14.699 ha, với đa dạng các loại cây trồng: lương thực (4.033 ha), cây có củ (3.005 ha), cây ăn quả (617 ha), cây công nghiệp dài ngày (hơn 6.033 ha), cây dược liệu (gần 120 ha) và dâu tằm (85 ha).
Người dân Ia Le cũng đang chủ động đầu tư vào hệ thống tưới tiết kiệm, xây dựng mã số vùng trồng và áp dụng các phương pháp sản xuất an toàn, hữu cơ. Nhiều sản phẩm như sầu riêng, hoa hòe, dâu tằm đã đáp ứng được nhu cầu thị trường trong nước và xuất khẩu. Đặc biệt, xã đã được cấp 6 mã số vùng trồng sầu riêng với tổng diện tích hơn 177 ha.
Việc liên kết sản xuất – tiêu thụ cũng được chú trọng. Ông Phan Văn Cảnh (thôn Phú An), người có gần 20 năm kinh nghiệm thu mua khoai môn tại địa phương, cho biết khoai môn đã giúp người dân trụ vững trong giai đoạn khó khăn của hồ tiêu. Ngoài việc tự trồng 2 ha khoai môn cho lợi nhuận 100-150 triệu đồng/ha, ông còn thu mua và xuất bán khoảng 4 tấn khoai môn mỗi ngày đi khắp các tỉnh thành.
Ông Lưu Xuân Thành – Chủ tịch UBND xã Ia Le – khẳng định rằng đa dạng hóa cây trồng đã trở thành hướng đi lâu dài của nông nghiệp Ia Le. Địa phương khuyến cáo người dân không nên chạy theo giá thị trường mà phải xem xét kỹ điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước trước khi trồng. Mục tiêu là xây dựng các vùng chuyên canh có giá trị kinh tế cao, hạn chế độc canh, tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật và phát triển chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ. Đây là nền tảng vững chắc để Ia Le thích ứng với biến đổi khí hậu, ổn định kinh tế và nâng cao đời sống người dân trong giai đoạn mới.
